Ergani hakkında en çok merak edilen konular; ilçenin konumu, tarihi, Çayönü Tepesi, doğal yapısı ve Diyarbakır merkezle ulaşımıdır. Ergani, Diyarbakır’ın kuzeybatısında, Elazığ yönündeki ana karayolu üzerinde bulunan köklü bir ilçedir.
Ergani, Diyarbakır il sınırları içinde ve kent merkezinin kuzeybatısında yer alır. Kuzeyinde Elazığ’ın Maden ilçesi, batısında Çermik ve Çüngüş, güneyinde ise Siverek yönü bulunur. İlçenin Diyarbakır içindeki konumu, onu bölgesel ulaşım bakımından önemli kılar.
Resmî kaynaklarda Ergani’nin Diyarbakır–Elazığ karayolunun yaklaşık 56. kilometresinde bulunduğu belirtilir. Başlangıç noktası ve şehir içi güzergâh nedeniyle araç ekranındaki mesafe değişebilir.
Çayönü Tepesi, Ergani’nin en tanınan arkeolojik alanıdır. Yerleşik yaşama, tarıma ve hayvanların evcilleştirilmesine geçişin izlerini taşıması nedeniyle yalnızca yerel tarih için değil dünya arkeolojisi için de önemlidir. Ayrıntılar Çayönü Tepesi’nin tarihi yazısında ele alınmıştır.
İlçenin kuzeyi Güneydoğu Torosların uzantıları nedeniyle engebeli, güneyi ise ova karakterindedir. Dicle havzasındaki Ergani Ovası tarımsal üretim ve kırsal yaşam açısından öne çıkar.
Diyarbakır ve Elazığ yönünden karayoluyla ulaşım sağlanır. Otobüs veya minibüs kullanacakların güncel hareket saatlerini ilgili terminal ve taşıyıcılardan teyit etmesi gerekir; sefer bilgileri dönemsel olarak değişebilir.
Çayönü Tepesi ve Hilar çevresi tarih meraklılarının başlıca duraklarıdır. Zülküfil Dağı çevresi ile ilçenin ova manzaraları da doğal doku hakkında fikir verir. Gezi öncesinde hava ve yol koşullarını kontrol etmek özellikle kırsal rotalarda önem taşır.
İlçenin adı tarih boyunca farklı biçimlerde kaydedilmiştir. Osmanlı’nın son dönemlerinde bugünkü kent yerinde Osmaniye adı kullanılmış; Cumhuriyet sonrasında Ergani adı yeniden benimsenmiştir. Kesin olmayan halk anlatılarıyla akademik kayıtları birbirinden ayırmak gerekir.
